Filosoferen met kinderen - Robert de Vos
  08 mei 2001

Suggesties - Vragen voor jongeren vanaf 12 jaar

1. filosofie
2. vrijheid
3. macht
4. rechtvaardigheid
5. verantwoordelijkheid
6. goed en slecht
7. ik en de ander

8. vriendschap
9. bestemming (en opvoeding en onderwijs)
10. de positie van de mens in zijn omgeving
11. gevoel en verstand (en angst)

1. Filosofie

Kan je goed nadenken?
Denken normale mensen beter na dan gekken?
Hebben rijke mensen meer tijd om na te denken dan armen?
Wat is het verschil tussen denken en geloven?
Wat is het verschil tussen een gedachte en een beeld?
Wat is het verschil tussen een heldere en een vage gedachte?
Kun je jezelf doodmoe denken?
Kun je stoppen met denken, wanneer jij wil?
Is wijsheid hetzelfde als kennis?
Wanneer heb je inzicht in iets?
Heb je een eigen visie?
Wat is filosoferen?
Ken jij jezelf goed?
Waarom is er iets, en niet veeleer niets?
Wat zou je liever willen zijn: slim of wijs?
Denk jij weleens zwart-wit?
Wat vind je gevaarlijker: slecht of dom zijn?
Kunnen kinderen wijs zijn?
Zijn er volwassenen die vrijwel niets ervaren hebben? Hoe komt dat?
Waarom verwijzen volwassenen uitspraken van kinderen vaak naar het rijk der fantasie?
Waarom vinden volwassenen het 'zo schattig' wat kinderen zeggen?
Ken je iemand die aan gedachteoverdracht doet?
Ben jij mondig?
Durf je alles te zeggen wat je denkt?
Bestaat zelfkennis?
Is er een moment dat je je spontaan verwonderde?
Kan je ook niet denken?
Kan je gedachten dromen?
Ben je in staat om opgejaagde gedachten te vertragen?
Denk je onbewust hetzelfde als bewust?
Kijken filosofen aan de rand van het ravijn alleen maar toe hoe alles daar beneden ten onder gaat?
Is tegen jezelf spreken hetzelfde als denken?
Wat krijg je eerst: zelfbewustzijn of zelfkennis (of allebei tegelijk)?
Kan je alleen tot zelfkennis komen als je jezelf een spiegel voorhoudt?
Waaraan heb je een geestelijk tekort?
Wat heb je geestelijk beschouwd te veel?
Ontstaat onze kennis alleen maar door concrete ervaringen?
Kan je al denkend nieuwe geheugeninhouden vormen?
Wat zijn gedachteflarden?
Moet je als je diep nadenkt, de juiste herinnering zien te pakken krijgen?
Zijn jouw gedachten jouw gedachten wel?
Kan jij zeggen wat je denkt?
Hoe maakbaar ben jij?
Ben je rijp genoeg om op elk vlak een duidelijke mening te kunnen vormen?
Beschik je over een kritisch denkvermogen en kan je wel goed argumenteren?
Kan de behoefte tot zelfonderzoek te groot zijn?
Bij wie is het vermogen tot zelfkritiek te slecht ontwikkeld?
Ben jij zoals je bent?
Kan je jezelf kennen door gedichten te schrijven?

2. Vrijheid

Heeft de kleding die gedragen wordt een betekenis?
Draag je bepaalde kleding of je haar op een bepaalde manier om je tegen regels af te zetten?
Wat vind je ervan als je met een uniform naar school moet gaan?
Vind je het belangrijk dat jij de kleren hebt gekozen die je draagt? (en niet je ouders, of omdat je "erbij" wil horen)
Kan je je onbelemmerd bewegen?
Is een stoel vrij als niemand erop zit?
Ben jij vrij als je niet bezet bent?
Welke mogelijkheden heb je om de tijd zelf in te vullen?
Vul je die tijd bewust in?
Ben je vrij als je weet dat je je eigen tijd bewust moet invullen?
Als je vrij bent van school, huiswerk, strafwerk, enz., ben je dan vrij?
Voel je je niet vrij als je ouders je iets verbieden?
Voel je je niet vrij omdat je je eigen ouders niet hebt mogen kiezen?
Beperken afspraken je vrijheid?
Beperken gevoelens je vrijheid?
Ben je alleen op een onbewoond eiland vrij?
Kun je je vrijheid niet gemakkelijk verliezen?
Ben je meer vrij als je meer keuzemogelijkheden hebt? (in de supermarkt, met je afstandsbediening)
Ben je meer vrij als je meer geld hebt?
Ben je meer vrij als je de beste cijfers op school haalt?
Is zelfbepaling een vorm van vrijheid?
Kan een gevangene dergelijke positieve vrijheid hebben?
Kan een dier zichzelf bepalen?
Wat is het verschil tussen menselijke en dierlijke vrijheid?
Wat is het verschil tussen menselijke vrijheid en lichamelijke bewegingsvrijheid?
Je loopt in de stad en iemand bedreigt je met een mes; hij zegt: je geld of je leven! Ben je dan vrij om te bepalen wat jij wil?
Kan je ook absoluut niets doen?
Is het niet zo dat als je je eigen tijd niet invult, dat iemand anders het dan wel voor je doet?
Kan vrijheid ook lastig zijn?
Gehoorzaam jij altijd?
Als iemand zegt: dit is een bevel, doe je dan wat je opgedragen wordt?
Moeten langdurig werklozen zich nuttig maken voor de maatschappij?
Men zegt dat iedereen altijd en overal vrij kan zijn. Stel, je zit in een isoleercel in een dwangbuis in het donker; ben je dan ook vrij?
Wat is belangrijker: denken aan je vrijheid (positieve zelfbepaling) of handelen naar je vrijheid?
Wat is belangrijker: je realiseren dat je vrij bent of je vrijheid realiseren?
Wanneer zeg je: 'ik kon niet anders, ik had geen keus?'
Wanneer heb jij de neiging om iets te ontkennen, of te vluchten?
Heb je in welke situatie dan ook altijd een keuze?
Wanneer doe je iets, terwijl je het eigenlijk niet wil doen?
Als je nu iets kiest voor het leven, hoe zorg je er dan voor dat je later geen spijt van je keuze zal hebben?
Wat is een illusie: 'vrijheid' of 'geen keus hebben'?
Wanneer stel je een keuze uit?
Is vluchten voor de vrijheid hetzelfde als behoefte hebben aan zekerheid?
Begrijp jij dat sommigen bewust sobere armoede en eenvoud zoeken?
Huizen er in jou verlangens en driften die schreeuwen om bevrijding?

3. Macht

Over welke eigenschappen moet een goede leider beschikken?
Over welke eigenschappen beschikt een slechte leider?
Kan je verstand behekst worden?
Vind je materiële waarden belangrijker dan geestelijke waarden?
Wil je later veel geld verdienen?
Wie zijn de zwaksten in de samenleving?
Leven wij in een bezeten wereld?
Wanneer leef je en wanneer word je geleefd?
Wanneer geef je wel zin aan je leven en wanneer niet?
Kan je je bewust rekenschap geven van je levensstijl?
Geef je je rekenschap van al je (wan)daden?
Wat kan je in je creativiteit inspireren en belemmeren?
Is macht slechts uiterlijk vertoon?
Hoe zou je het vinden om in een machteloze, onzekere samenleving te leven?
Zou je het goed hebben in een organisatorische perfectie?
Beschikt de mens over het vermogen om het leven te beheersen en te perfectioneren?
Hoe stop je toenemende saaiheid?
Streef je ernaar je denken in handelen om te zetten?
Welke wereld geniet je voorkeur: de wereld die je gevoelsmatig kan doorleven of de wereld die je verstandelijk kan benaderen?
Hoe sluit je afstandelijkheid en uiterlijkheid uit?
Kan menselijke ontplooiing het doel van een beschaving zijn?
Waarom zijn in de wereld economische en politieke machten dominant?
Waaraan hecht je waarde in jouw land?
Levert de moderne samenleving alleen maar eenzijdig ontwikkelde persoonlijkheden?
Zou je macht willen verwerven en uitoefenen om je idealen en doelen te bereiken?
Waarom zijn zelfzuchtige en kortzichtige mensen een gevaar voor de samenleving?
Hoe zorg je ervoor dat iedereen over prudentia (praktische wijsheid, de moed om inzet te tonen) gaat beschikken?
Kan de moderne bemiddelde mens alleen maar in termen van geld denken?
Kan je altijd blijven verlangen naar vernieuwing?
Wat is een gevoel van machteloosheid?
Waarom doet de een willens en wetens de ander pijn?
Kan je discipline en geweld combineren?

4. Rechtvaardigheid

Kan een land zonder parlement?
Kan een school zonder raad?
Is het principe 'De meeste stemmen gelden' rechtvaardig?
Kun je rekening houden met de minderheid?
Heb je een aangeboren gevoel voor rechtvaardigheid?
Heb je meer rechten of juist meer plichten?
Waarom zijn werklozen vaak onzeker en apatisch, terwijl zij over veel tijd beschikken, die heel nuttig besteed kan worden?
Vind je dat de weinige rijken omwille van hun rijkdom het volk onderdrukken?
Vind je dat alleen een rechtvaardige leider het volk naar welvaart en vrede kan leiden?
Wat is belangrijker voor jou: je rechten of je plichten?
Kan je gemakkelijk van de ene op de andere mening overstappen?
Is de publieke opinie net zo veranderlijk als jouw mening?
Is solidariteit belangrijk voor de ontwikkeling van de goede samenleving?
Moet die solidariteit worden afgedwongen?
Zal de goede samenleving er ooit komen?
Moet de overheid alle mensen verzorgen van de wieg tot het graf?
Waarvoor zouden de overheid en de opvoeders moeten zorgen?
Waarom zouden de overheid en de opvoeders daarvoor moeten zorgen?
Kan je soms niet voor jezelf zorgen?
Is de hoogste deugd van een staat de rechtvaardigheid?
Zijn alle wetten rechtvaardig?
Moet een regering liefde voor het volk tonen? Hoe?
Heb jij een burgerlijke geest?
Vormen orde, veiligheid, vrede, en rust nog steeds de centrale waarden van de burgerlijke geest?
Stellen jullie materiële welvaart en uiterlijke beschaving op prijs?
Wat kan een opstand van jongeren tegen de overheid rechtvaardigen?
Waarom zijn de mensen zo onverdraagzaam tegenover elkaar?
Welke rechten hebben jongeren tegenover tirannen?
Gaat het streven van de gewone mensen niet verder dan het vermeerderen van materiële welvaart?
Zijn kinderen in staat zelfstandig te oordelen en beslissingen te nemen? Wat zegt de wet hierover?
Is leerplicht rechtvaardig?
Stel, een bedelaar vraagt je om geld, omdat hij/zij vindt dat hij/zij onrechtvaardig door de samenleving is behandeld; ga je akkoord?
Moet je net zo tolerant tegenover vreemdelingen als tegenover je eigen landgenoten kunnen zijn?
Maakt nationalisme iemand onverdraagzaam?

5. Verantwoordelijkheid

Je eet een banaan en je gooit de schil op de straat; de volgende morgen glijdt de buurvrouw over de schil uit; ze breekt haar been; ben je verantwoordelijk?
Je eet een banaan en je gooit de schil op de motorkap van een auto; de volgende morgen gooit een buurman de schil op straat en rijdt weg; de buurvrouw glijdt over de schil uit; ze breekt haar been; ben je verantwoordelijk?
Een oude vrouw vraagt je om haar te helpen bij het oversteken; je zegt 'nee' want je hebt rugpijn; je loopt door; op dat moment struikelt ze en breekt ze haar nek; ben je verantwoordelijk?
Je bent op een schip in een kajuit; op het moment dat je het licht aandoet, ontstaat er kortsluiting; het schip wordt onbestuurbaar en vaart tegen een ijsberg op; ben je medeverantwoordelijk?
Je zegt dat geld geven aan hongerige Afrikanen geen zin heeft; op hetzelfde moment sterft een Afrikaans kind van de honger; ben je verantwoordelijk?
Je ziet een goede vriend stelen maar je zegt niets; ben je verantwoordelijk?
Weet je pas dat je verantwoordelijk bent als je je schuldig voelt?
Zijn er mensen die zich nooit schuldig voelen?
Zou je vrij van alle zorgen zijn als je geen enkele verantwoordelijkheid droeg?
Hoe heb jij het verschil leren maken tussen wat moreel goed en slecht is?
Welke morele daad vind jij bewonderenswaardig?
Welke morele daad vind jij verachtelijk?
Welke morele daad vind jij deugdzaam?
Is verantwoordelijkheid synoniem voor moreel goed zijn?
Wanneer is persoon A verantwoordelijk voor persoon B?
Heb jij de verantwoordelijkheid voor iets gekregen?
Je bent als babysitter verantwoordelijk voor het hondje Sophie; Sophie blijkt een wildebras te zijn en breekt een vaas; ben je verantwoordelijk?
Je bent als babysitter verantwoordelijk voor het hondje Sophie; Sophie wordt plots gek en springt van het balkon; ben je verantwoordelijk voor haar dood?
Wanneer is een individu verantwoordelijk voor zijn handelingen?
Stel je botst met je fiets tegen een geparkeerde auto; ben je verantwoordelijk voor je handeling (je bent immers door niemand van buitenaf tot handelen gedwongen)?
Is je wil vrij als je moreel verantwoordelijk bent?
Aan welke personen rekenen we de meeste verantwoordelijkheid toe?

6. Goed en slecht

Kan je een goede en een slechte persoon noemen?
Kan je een goede en een slechte karaktereigenschap noemen?
Kan je een goede en een slechte bedoeling noemen?
Wat vind je moreel juist om na te streven?
Wat vind je moreel verkeerd om na te streven?
Kan een auto moreel goed of slecht zijn?
Wanneer zeggen we van iemand dat hij een goed leven heeft?
Wanneer zeggen we van een overledene dat hij een goed leven had?
Is een deugdzaam leven hetzelfde als een gelukkig leven?
Kan je immoreel zijn en toch een goed leven leiden?
Kunnen we zedelijke kracht net zo ontwikkelen als spierkracht of denkkracht?
Zijn deugden (en ondeugden) aangeboren of aangeleerd?
Is iemand die moreel goed is, aardig tegen iedereen?
Heb jij weleens een opwelling van altruïsme gehad?
Heb jij weleens de zedelijke plicht gehad om rechtvaardig op te treden?
Heb jij morele principes?
Kan je morele karaktereigenschappen hebben zonder morele principes?
Hou je vooraf rekening met het vooruitzicht door anderen geprezen of gestraft te worden?
Heb je een moreel ideaal (d.w.z. een voorkeur voor een bepaalde karaktereigenschap)?
Kan het lezen van biografieën een belangrijk onderdeel van de morele opvoeding en zelfontplooiing vormen?
Zou je iemand willen zijn die altijd zijn plicht doet?
Gaat men gewoonlijk de eigen drukke zelfgenoegzame weg op?
Is jouw besef van de aanwezigheid van anderen oppervlakkig?
Is zedelijk besef synoniem met het volledig waarderen van onze naasten?

7. Ik en de ander

Staat het belang van het individu boven dat van de gemeenschap?
Of komt voor het individu eerst het belang van de gemeenschap en dan pas het eigenbelang?
Zijn er mensen voor wie het eigenbelang gelijk is aan het gemeenschapsbelang?
Ken jij iemand die alleen maar het belang van de anderen behartigt?
Waarom is het zo belangrijk een gezonde portie egoïsme te bezitten?
Leven wij in een tijd van toenemende agressie?
Toon je met te hard rijden of dubbel parkeren dat je een gebrekkige gemeenschapszin bezit?
Hoe sluit je afstandelijkheid en uiterlijk vertoon het beste uit?
Zou je jezelf in de liefde kunnen verliezen en jezelf overgeven aan de ander?
Wat vind je van je leraars op school?
Welke andere dingen zou je ze van ze willen horen?
Wordt er op school serieus naar jullie geluisterd?
Luisteren jullie serieus naar de anderen?
Wordt het vak leuk als de leerkracht leuk is?
Wat is het verschil tussen verbaal, lichamelijk en vernielzuchtig pesten?
Is er veel concurrentie in je groep?
Zijn er dominante kinderen in je groep? Waarom zijn ze dominant?
Zijn er onderdanige kinderen in je groep? Waarom laten ze met zich doen?
Lopen kinderen die onzeker zijn een grotere kans om gepest te worden?
Worden kinderen gepest om hun uiterlijk?
Heeft gepest worden nare gevolgen? Welke?
Waarom zijn sommige kinderen toch zo agressief?
Kan jij goed met je emoties en gevoelens omgaan?
Zullen kinderen het gemakkelijk toegeven dat ze gepest worden?
Moet je je er niet veel van aantrekken?
Moet je je niet op je kop laten zitten?
Wordt er in jullie klas gepest?
Kan je vrij zijn en toch gepest worden?
Wanneer laat je gepest worden een invloed hebben?
Wat vertellen de kleren die we dragen?
Waarop is de eerste indruk die je van iemand hebt, gebaseerd?
Kan je ook kleren kiezen om te laten zien dat je tegen de gevestigde orde bent?
Ben jij anders? (doe normaal, dan doe je al gek genoeg!)
Nemen jullie dingen van elkaar over?
Is een man die met behulp van de geneeskunde verandert in een vrouw, een man of een vrouw?
Waarom zijn de Nederlanders gemiddeld 5 centimeter langer dan de Belgen?
Zou je dezelfde persoon zijn als je elk jaar van naam, vrienden, familie, ouders en land veranderde?
Kinderen worden meestal groter dan hun ouders, hoe lang gaat dat groeien door?
Waarom is slank bij ons in de mode en niet mollig zoals in de tijd van Rubens?
Waarom lijken Chinezen zo op elkaar voor ons?
Vind jij dat er rassen bestaan?
Waarom zijn mensen onverdraagzaam?
Wat is de wortel van het racisme?
Waarom moeten we de herinnering aan oorlogen levend houden?
Ben je weleens vreemdeling geweest?
Kan je mensen indelen op basis van uiterlijke kenmerken?
Kan je alle mensengroepen indelen op een ladder?
Heeft elke cultuur een antwoord op belangrijke levensvragen?
Word je nieuwsgierig of angstig als een vreemdeling je aanspreekt?
Zijn er mensen die hun negatieve gevoelens in iemand anders willen stoppen?
Wat is het belangrijkste verschil in de wereld?
Laat jij je weleens iets wijsmaken? Hoe kan je dat voorkomen?
Ben je pas mens wanneer je erbij hoort?
Wanneer ben je lichamelijk volgroeid?
Wanneer ben je geestelijk volgroeid?
Wat willen jullie liever: heel snel volwassen worden of als een volwassene serieus genomen worden?
Wat verwachten volwassenen meestal van kinderen?
Wat gebeurt er als ze niet aan deze verwachtingen voldoen?
Verwachten jullie dat de omgeving naar jullie luistert?
Wil je door volwassenen voor vol worden aangezien?
Betekent het dat je nergens over kunt meepraten als je in ontwikkeling bent?
Naar welke volwassenen luisteren kinderen graag?
Sta je open voor een volwassene die geen gezag over je heeft?
Doe je iets van anderen na?
Moet je je losmaken van je goed bedoelende onderwijzers en ouders om je eigen leven te kunnen leiden?
Moeten kinderen veel afleren om tot de grote-mensenwereld te behoren?
Klinkt jouw stem weleens als die van iemand anders?
Zou je na je dood heilig verklaard willen worden?
Ga jij met de ander om zoals je zou willen dat de ander met jou omgaat?
Ben je het eigendom van je ouders?
Zijn mensen met veel geld meer waard dan mensen die minder hebben?
Kan je beter door alle maskers heenkijken dan volwassenen?
Neem je ideeën en gedragingen van de mensen om je heen over?
Hoe kan je het beste leren omgaan met mensen?
Hoe leef je mee met een ander?
Hoe krijg je mensenkennis?
Ben je altijd behulpzaam?
Hoe kan je het beste iets met anderen delen?
Ben je egoïstisch?
Kan je een goede vriend zijn als je egoïstisch bent?
Doet een altruïst alles wat zijn/haar
vriend(in) zegt?
Als je met iemand meeleeft is dat dan een kwestie van gevoelsmatig inleven of van verstandelijk indenken?
Wat doe jij voor de ander?
Hoe beoordeel jij anderen?
Waarop beoordeel jij anderen?
Hebben anderen hetzelfde gezichtspunt als jij?
Hou je altijd rekening met andermans mening?
Wordt een mens vals en gemeen omdat de anderen hem haten?
Is iemand die lelijk is ook gemeen?
Hoe leer je zelfvertrouwen te hebben?
Is het waar dat je een beetje zelfspot moet hebben om over zelfkennis te beschikken?
Kan je mensen leren gevoel voor humor te hebben?
Hoe veel is zelfkennis waard in de samenleving?
Oordeel jij ook zo vreselijk stereotiep?
Mogen vreemdelingen stemrecht krijgen?
Is homofilie gewoon?
Wat is het cement van de samenleving?
Mogen mannen nieuwsgieriger zijn dan vrouwen?
Waarom zijn idolen zo belangrijk voor ons?
Kunnen lelijke mensen knap worden?

8. Vriendschap

Vind je dat liefde een verplicht examenvak op de middelbare school zou moeten zijn?
Vind je dat iedereen uniek is?
Ben je trouw aan jezelf?
Maakt liefde blind?
Betekenen vrienden veel voor jou?
Heb je veel of weinig of helemaal geen vrienden nodig?
Kun je je vriend of vriendin maar beter niet te vaak zien? (omdat je anders toch ruzie krijgt)
Zou je weten wat je moet doen als je geen vriend of vriendin zou hebben?
Stel, je bent pas verhuisd in een buurt waar geen kinderen wonen; hoe zou je jezelf vermaken?
Steun jij je vriend, als hij of zij een ruzie met een ander heeft uitgelokt?
Wat doe je voor je vriend of vriendin  als iemand ruzie met hem of haar zoekt?
Bespreek je alles met je vrienden?
Wat is dat: een geheim met elkaar delen?
Ga je je vriend meer vertellen naarmate je hem beter kent?
Verwacht je dat je vriend je te allen tijde helpt?
Laat je het hem of haar merken dat je verliefd op hem of haar bent of probeer je die verliefdheid juist te verbergen?
Waar hoor je bij als je erbij hoort?
Wil je later trouwen of samenwonen? (je moet kiezen)
Wie van de twee moet voor het inkomen/ kinderen/ huishouden zorgen?
Is een gelijke verdeling van taken tussen man en vrouw mogelijk?
Lijk je meer op je moeder of op je vader?
Zijn er meer jongens of meer meisjes op aarde?
Wat is aangeboren en wat heb je door je opvoeding geleerd?
Word je meer door je erfelijke kenmerken gevormd of juist meer door je omgeving?
Kan je afleren wat is aangeboren?
Zou rassenhaat stoppen als mensen van de ene groep met die van de andere groep zouden trouwen?
Zijn al je vrienden goedgekeurd door je ouders?
Is het beter maar geen vrienden uit een ander milieu te hebben?
Stel, je jeugdvriend (waar je jaren lang goed mee kon opschieten, maar die je helaas uit het oog verloor, omdat jij moest verhuizen naar het buitenland) wordt later een massamoordenaar; zou je hem in de gevangenis willen spreken, als hij daar om vroeg?

9. Bestemming (en opvoeding en onderwijs)

Heeft iedereen een passende plaats in de samenleving?
Is je bestemming vooraf bepaald?
Waarom ben je op school?
Waarom willen de mensen altijd meer?
Ben je bang voor het nieuwe en onbekende?
Zou jij het leuk vinden om altijd in je vertrouwde hoekje te kunnen verblijven?
Waarom houden wij van reizen?
Kunnen we reizen om problemen te vergeten?
Kunnen we reizen om ons een ogenblik uit de dagelijkse zorgen te bevrijden?
Hoe lang blijven mensen nieuwsgierig?
Wat zou een leven zonder nieuwsgierigheid zijn?
Ga jij op zoek naar het nieuwe?
Vind je televisiereclame leuk?
Vind je dat er veel routine in je leven is?
Zou je compleet zonder routine kunnen?
Waardeer je afwisseling meer dan routine of juist omgekeerd?
Je ontmoet een stokoude vrouw en je mag haar ondervragen; welke vragen stel je haar?
Wat zou je kunnen leren van een reis terug in de tijd?
Zullen de mensen in de toekomst beter zijn?
Is onze wereld de beste van alle mogelijke werelden? (Leibniz)
Vind je dat miljoenen mensen een zinloos leven ervaren?
Hoe zouden alle mensen op de wereld een menswaardig leven kunnen leiden?
Waarom zien maar weinig mensen de toekomst met optimisme tegemoet?
Lukt iets nooit precies zoals je het wilt?
Begin je aan alles wat je denkt te kunnen doen of begin je aan alles waar je van droomt?
Stel, je koopt een staatslot en wint de hoofdprijs; is dat een toeval?
Hoe ziet de toekomstige samenleving er volgens jullie uit? Welke plaats hebben kinderen hier in?
Is opvoeden tweerichtingsverkeer?
Nemen volwassenen kinderen serieus?
Nemen kinderen volwassenen serieus?
Zijn alle mensen gelijk?
Zijn volwassenen en kinderen gelijk?
Worden kinderen in de gelegenheid gesteld zich vrijelijk te vormen en te onwikkelen?
Weten kinderen de weg om zichzelf te verweren?
Verliezen volwassenen hun gezag en aanzien wanneer ze op vragen van kinderen geen antwoord hebben?
Is het voor een volwassene gemakkelijker te liegen tegen een kind dan omgekeerd?
Wat vind jij dooddoeners?
Zijn kinderen in tegenstelling tot volwassenen altijd op ontdekkingsreis?
Zie je nog aanleiding om verder na te denken als een volwassene zegt dat je vraag beantwoord is?
Staat het volwassenen vrij aan kinderen te vragen wat ze maar willen?
Gaan bepaalde zaken jou niet aan?
Verlangen volwassenen van hun kinderen dingen die ze vroeger niet hadden gekund?
Geldt het principe: 'opvoeder, zeg het maar, wij volgen'?
Is school voor je eigen bestwil?
Als een leraar je werk slecht vindt, ben je dan slecht?
Als je straf krijgt van een volwassene, heb je het er dan ook naar gemaakt?
Zijn de ogen van de maatschappij ook jouw ogen?
Kan een opvoeder altijd bepalen wat een kind moet doen?
Kan een opvoeder zeggen wat jij moet geloven?
Mag je zelf uitzoeken of je iets eigenlijk wel leuk vindt?
Is een saaie of chagrijnige opvoeder minder erg als je weet waardoor hij of zij zo is?
Wat is een zelfstandige mens: iemand die op eigen kracht dingen kan doen of iemand die kan oordelen wat goed en fout is om te doen?
Zijn jullie van nature goed?
Wat of wie neemt jullie natuurlijke goedheid af?
Weet je intuïtief wat goed en wat slecht is?
Is er een absoluut geldend goed en kwaad?
Weet je waaraan je je moet houden om zo veel mogelijk prettige en zo min mogelijk onprettige gevolgen te krijgen?
Wat is leerzamer: wat de opvoeder doet of wat hij/zij zegt?
Kan je jezelf goed beheersen?
Kan je wachten?
Wat wil je onmiddellijk?
Wanneer kies je voor uitstel?
Moet je om de toekomst op te bouwen eerst het verleden afbreken?
Ben je volmaakt als je een rijke geest in een oersterk lichaam hebt?

10. De positie van de mens in zijn omgeving

Is een gezonde omgeving voorwaarde nummer een voor de kwaliteit van het denken?
Is eigen nieuwsgierigheid en natuurlijke aanleg voldoende om denkend om te gaan met je omgeving?
Hen je hulp, aanmoediging, beloning nodig?
Zou je kunnen leven zonder onverwachte gebeurtenissen?
Wat heb je liever: een standvastig of een wispelturig karakter?
Welk karakter heeft de samenleving liever?
Waarom gebeuren in vreemde culturen dingen die voor ons onzinnig zijn?
Hebben we vaste regels voor wat we moeten doen of zullen we altijd in het ongewisse blijven over wat goed is?
Waarom zijn de mensen gewelddadig als ze geneigd zijn hun grenzen te overschrijden?
Zoek jij voor je problemen harmonische oplossingen?
In welke gebeurtenissen kunnen mensen zelf ingrijpen?
Welke gebeurtenissen overkomen hen?
Wat maakt volgens jou mensen tot mensen?
Pik jij gemakkelijk volkswijsheid op?
Heb jij inzicht in jezelf?
Bezit iemand het ware inzicht?
Waarom hebben mensen de neiging zichzelf centraal te stellen?
Waarom zijn zoveel mensen niet geïnteresseerd in politiek?
Weet je al wat onthaasting betekent?
Vind je dat ieder individu zich moet kunnen ontplooien zonder bemoeizucht van anderen en betutteling door de staat?
Waarom schieten de mensen zo vaak tekort?
Wat leer je van de tv?
Heeft de tv een slechte invloed op jou?
Verveel jij je als alles z'n gangetje gaat?
Bemoei jij je graag met de buren?
Zit het grootste deel van de mensheid zich thuis te vervelen?
Zou jij je hele leven lang rustig thuis kunnen blijven zitten?
Ben jij iemand die voor een betoging graag de straat opgaat?
Kan een politicus ook hulpverlener zijn?
Zou jij een mensenredder willen zijn?
Ben je een wereldburger als je zit te internetten?
Wat kunnen we het beste doen in het belang van de hele mensheid?
Vind je onze (westerse) manier van leven verspillend en op uiterlijk vertoon gericht?
Vind je ook dat alle idealisten dromerige figuren zijn?
Welke mensen zien de wereld naar de verdommenis gaan?
Leven wij in een meritocratische samenleving?
Is je leven maakbaar of bepalen anderen hoe je later zal leven?
Waarom houdt het publiek zo van schandaaltjes?
Is de grote massa dom?
Mag geluidshinder in een democratie?
Is de wereld doof geworden voor kritische geluiden?
Heeft burgerlijk fatsoen een donkere zijde?
Kom jij op tegen haatdragendheid en de minachting van anderen?
Beschik jij over de moed om wanneer het nodig is, inzet te tonen?
Wat vind je van een rechtvaardige verdeling van alle bezittingen (privé en publiek)?
Beïnvloedt de samenleving de manier waarop je denkt?
Hebben machtige personen een andere manier van denken dan gewone mensen?
Gebruiken de rijken hun denkkracht alleen maar om hun eigen belangen veilig te stellen?
Maakt de samenleving gebruik van haar macht (bijvoorbeeld: onderdrukking) om zichzelf te handhaven?
Beschouw je vreemdelingen als potentiële vrienden of vijanden?
Wordt in onze samenleving het publieke terrein uitgebreid ten koste van het private?
Zal de private levenssfeer op een dag verdwijnen?
Is er een verschil tussen staat en samenleving?
Waarom hebben we eigenlijk wetten nodig?
Komt het door de drang tot zelfhandhaving dat de mensen elkaar als vijanden beschouwen en oorlog met elkaar voeren?
Beschikken wij over slechte aandoeningen die alleen door de rede gecorrigeerd en beheerst kunnen worden?
Laten de mensen zich vaker leiden door hun instincten dan door hun rede?
Brengen de mensen die de wetten overtreden de veiligheid in de samenleving in gevaar?
Heeft iedereen het recht op grond van zijn eigen oordeel, zijn macht tot zelfhandhaving te gebruiken?
Zou jij niet meer rechten opeisen voor jezelf dan je aan anderen zou toestaan (ten koste van jou)?
Wanneer ben je vergevensgezind?
Wanneer ben je dankbaar?
Hoe kunnen we ervoor zorgen dat alle mensen rechtvaardig, humaan en redelijk worden?
Is het belangrijkste doel van de staat, vrede en veiligheid garanderen?
Kunnen mensen zichzelf zomaar beperkingen opleggen?
Hoe kunnen we het best de macht van de overheid en van de kapitaalbezitters beteugelen?
Kan jij met gemak de mogelijkheden die de staat je biedt op het gebied van economie, onderwijs en techniek aangrijpen?
Waarom kunnen sommigen dat niet?
Wat gebeurt er met de mensen die het niet kunnen?
Kan welvaart alleen ontstaan als individuen hun economische belangen ongestoord kunnen najagen?
Berust de handel en de economie op eigen belang of op algemeen belang?
Bepalen machts- en bezitsverhoudingen de gedachten van alle mensen?
Kan een individu de wetten aan zichzelf opleggen en zichzelf corrigeren, wanneer dit nodig is?
Bestaat er een algemene wil die uitgaat boven de individuele wil?
Kan een egoïst d.m.v. een maatschappelijk contract veranderen in een morele (goede) burger?
Zijn egoïstische belangen de oorzaak van tegenstellingen tussen mensen?
Wat kan een individu zonder medemensen bereiken?
Zijn medemensen slechts middelen die het individu ten dienste staan voor het bereiken van zijn zelfzuchtige doelen?
Is staatsegoïsme mogelijk?
Bestaat de ideale staat?
Is er solidariteit in onze samenleving?
Leven wij in twee werelden omdat de wereld is gescheiden in staat en samenleving?
Is er een oprecht en een schijnleven mogelijk in een staat?
Leven wij in een schijnwereld waar de meeste mensen worden gebruikt als middel?
Hoe is het mogelijk dat men in onze welvaartsstaat niet zelden net boven of zelfs onder de armoedegrens moet leven?
Leven wij in een verzorgingsstaat die elke burger van de wieg tot het graf begeleidt en steunt?
Ligt het hoogste goed van de gewone burgers in het doen van hun werk en het zorgen voor hun kinderen?
Kan je beter een gevoelloze dan een betrokken toeschouwer zijn?
Beschik jij over een oerpersoonlijkheid die bedekt is met een schil zodat je je kan handhaven in de samenleving?
Kan je een samenleving ziek of afgerond noemen?
Kan een meisje zich macho gedragen?
Zou jij het een stuk gemakkelijker hebben met jezelf als je meer dan genoeg geld op je bankrekening had staan?
Stel, het jongetje/meisje dat jij op de middelbare gepest hebt, wordt jaren later personeelsdirecteur bij het bedrijf waar jij solliciteert (je hebt het werk echt nodig!), zou je eerlijk kunnen zeggen waarom je hem/haar vroeger hebt gepest als hij/zij daarover zou vragen? Hoe zou je je voelen?

11. Gevoel en verstand (en angst)